Bộ phim Rain Man năm 1988, với Dustin Hoffman trong vai một người tự kỷ có năng lực đặc biệt, thường được xem là tác phẩm đưa nhận thức về tự kỷ đến gần công chúng đại chúng hơn. Phim cũng khiến nhiều người lần đầu biết tới khái niệm đếm bài trong blackjack, dù cách thể hiện này không hoàn toàn chính xác. Gần 30 năm sau, phần lớn công chúng đã biết hoặc biết đến ít nhất một người tự kỷ, nhưng định kiến gắn tự kỷ với khả năng tính toán siêu phàm và năng lực thánh bài vẫn chưa biến mất.
Nhận thức tăng lên, nhưng định kiến vẫn còn
Những hình ảnh từ điện ảnh và truyền hình giờ vàng đã góp phần tạo ra một lối suy nghĩ đơn giản: cứ là người tự kỷ thì sẽ giỏi toán, nhớ tốt và có thể thắng trên bàn cược. Cách nhìn này hấp dẫn vì nó dễ hiểu, nhưng thực tế của tự kỷ rộng hơn rất nhiều. Tự kỷ là một phổ, không phải một khuôn mẫu duy nhất, nên không thể suy ra khả năng chơi bài của một người chỉ từ chẩn đoán của họ.
Nói cách khác, việc một bộ phim xây dựng nhân vật có trí nhớ đặc biệt hoặc khả năng xử lý số liệu nhanh không đồng nghĩa với việc mọi người trong phổ tự kỷ đều có cùng lợi thế. Sự khác nhau giữa các cá nhân là rất lớn, và đó chính là lý do định kiến ai tự kỷ cũng là thiên tài toán học thường dẫn đến kết luận sai.
Poker và blackjack đòi hỏi nhiều hơn một phép tính nhanh
Trong poker và blackjack, toán học chỉ là một phần của bức tranh. Người chơi còn phải hiểu luật, nắm xác suất, quan sát diễn biến bàn chơi, quản lý cảm xúc và giữ kỷ luật trong lựa chọn của mình. Câu chuyện đếm bài trong blackjack vì thế thường bị đơn giản hóa trên màn ảnh: nó nghe như một bí quyết thần kỳ, trong khi thực tế không hề dễ dàng và cũng không phải lúc nào cũng mang lại lợi thế như khán giả tưởng tượng.
- Trong blackjack, việc ghi nhớ và tính toán chỉ là một phần của chiến lược.
- Trong poker, đọc tình huống và kiểm soát hành vi quan trọng không kém.
- Trong cả hai trò, kinh nghiệm và sự ổn định tâm lý đều có giá trị lớn.
- Không có chẩn đoán nào tự động quyết định kết quả của một ván bài.
Vì sao hiểu lầm này kéo dài?
Điện ảnh và truyền hình thường thích những nhân vật có năng lực nổi bật để câu chuyện trở nên ấn tượng hơn. Một nhân vật vừa khác biệt vừa có trí nhớ phi thường dễ tạo dấu ấn trên màn ảnh, nhưng cũng dễ làm khán giả lầm tưởng rằng đó là hình ảnh đại diện cho toàn bộ cộng đồng tự kỷ. Khi hình mẫu ấy lặp lại nhiều lần, nó dần biến thành một sự thật trong nhận thức đại chúng, dù không phản ánh đầy đủ thực tế.
Vấn đề nằm ở chỗ định kiến này có thể che mờ con người thật phía sau chẩn đoán. Người tự kỷ có thể có thế mạnh ở một số lĩnh vực, nhưng cũng có những khác biệt riêng về cách giao tiếp, xử lý thông tin hay thích nghi với môi trường. Vì vậy, đánh giá họ qua một hình ảnh điện ảnh đơn lẻ là cách nhìn quá hẹp.
Kết luận từ câu chuyện của Rain Man
Ảnh hưởng của Rain Man đối với nhận thức xã hội là rất lớn: bộ phim giúp nhiều người bắt đầu chú ý đến tự kỷ và vô tình đưa khái niệm đếm bài vào dòng chảy văn hóa đại chúng. Tuy nhiên, bài học quan trọng hơn là phải tách biệt giữa hình tượng màn ảnh và đời thực. Tự kỷ không tự động biến ai đó thành tay chơi poker hay blackjack xuất sắc, và cũng không nên bị rút gọn thành một danh sách những tài năng siêu nhiên.
Cách nhìn đúng hơn là nhìn vào từng cá nhân cụ thể, thay vì áp một khuôn mẫu chung. Trong bối cảnh đó, câu chuyện về poker, blackjack và tự kỷ không phải là chuyện ai thắng bài nhờ chẩn đoán, mà là lời nhắc rằng hiểu biết xã hội cần chính xác hơn những gì phim ảnh thường kể.